Tsarin demokiradiyyar Najeriya na ci gaba da fuskantar matsaloli da ke ta maimaitawa, yayin da ake sa ran jam’iyyun siyasa su zama dandalin da zai samar da shugabanni nagari. Zaben fidda gwani na jam’iyya na kara zama tushen rarrabuwa, rashin amincewa, da shari’a bayan zabe. Tambayar da ‘yan Najeriya da dama ke yi yanzu mai sauki ce, amma mai tada hankali. Shin “zaben fidda gwanin da aka yi takara ko kuma ana zargin an yi magudi” zai iya samar da shugabanni na halal da za su yi tasiri?
A fagen siyasa a shekara ta 2026, rahotanni zarge-zarge, da korafe-korafen ciki gida daga ‘yan jam’iyya sun nuna cewa matsalar ba ta takaita ga jam’iyya daya ba.
APC, PDP, ADC, NDC da sauran kananan jam’iyyu duk sun fuskanci wani nau’i na zargin rashin adalci, nada ‘yan takara da karfi, da mamayar kungiyoyi kan tsarin jam’iyya.
A jihohi da dama, ‘yan takara sun bayyana rashin amincewarsu da sakamakon zaben fidda gwani, suna mai cewa an lalata tsarin tun daga tushe, wasu lokuta an yi tambayoyi kan jerin sunayen wakilai, yayin da a wasu kuma an zargi shugabannin jam’iyya da karkatar da tsarin zuwa ga ‘yan takarar da suka fi so.
A wani lamari na siyasa da aka tattauna sosai a Jihar Gombe, an ce rashin jituwa ya kunno kai a cikin tsarin jam’iyya wanda ya shafi manyan mutane kamar tsohon Ministan Sadarwa, Isa Ali Pantami, da kungiyoyin da suka hadu da shugabancin jihar. Duk da cikakkun bayanai na siyasa ne kawai ake takaddama a kai, abin da ya bayyana shi ne rashin jituwar ya haifar da sauye-sauyen sheka mai yawa a fagen jihar, ciki har da sauya sheka da kawance tsakanin jam’iyyu kamar PDP da sauran jam’iyyu.
Wadannan abubuwan da suka faru ba su takaita ba. Hakazalika zarge-zargen rashin jin dadi sun bayyana a wasu jihohi inda ‘yan takara suka yi ikirarin cewa ko dai an rika sarrafa zaben fidda gwani ba kai tsaye ba ko kuma ba gaskiya, lamarin da ya tilasta wasu su barin jam’iyyunsu ko su kalubalanci sakamako a kotu.
APC, PDP, ADC: Jam’iyyu Daban, Korafe-Korafe Iri Daya
A cikin APC, korafe-korafen sun fi mayar da hankali kan zargin tilasta yarjejeniya, sauya ‘yan takara a matakin na karshe, da sabani kan sahihancin wakilai a jihohi da dama. Wasu ‘yan takara suna cewa zaben fidda gwani kan nuna muradin mutane masu karfi fiye da nufin ‘yan jam’iyya.
A PDP, rikicin ciki gida da ke da alaka da sabani kan shugabanci da iko kan tsarin jam’iyya kafin zaben fidda gwani, awasu lokuta ‘yan takara su yi watsi da sakamako kuma su yi barazanar daukar matakin shari’a, suna ikirarin an ware su daga zabe na gaskiya.
NDC, wadda ita ce sabuwar ‘yar amarya a tsakanin manyan ‘yan siyasa, ita ma tana da nata rabon lamarin, yayin da yawancin ‘yan takara ke kuka da rashin adalci. ‘Yar gwagwarmayar da ta zama ‘yar siyasa, Aishatu Yusuf, har yanzu tana juyayi kan kujerar sanata ta FCT da ta yi takara kuma ta ji jam’iyyar ta yi mata magudi.
ADC da sauran kananan jam’iyyu ma ba a bar su ba. Rahotanni daga wasu jihohi sun nuna cewa sabani na ciki gida kan tsarin zabe da kidayar kuri’a sun kai ga ‘yan takarar da suka fusata bayyana kin yarda da sakamakon a fili.
A tsakanin wadannan jam’iyyu, hanyar samun damar yin takara ba wai wane ne ya ci ba kawai, amma yadda aka yi ya zama.
Yayin da Rashin Nasara Ke Haifar da Sauya Sheka
Daga cikin illolin da suka fi cutar da zaben fidda gwani da ake takaddama a kai a Najeriya akwai karuwar sauya sheka bayan zabe. ‘Yan takara da ke jin an cutar da sukan bar jam’iyyunsu gaba daya, su tafi da magoya bayansu tare da kassara hadin kan jam’iyya kafin babban zabe.
Kewaye da wannan matsala, rashin jin dadi, sauya sheka—yana haifar da manyan tambayoyi kan kwanciyar hankalin siyasa da akidar jam’iyya a Najeriya. Idan dimokuradiyya ta cikin gida ta gaza, biyayya ta zama ta ciniki, kuma jam’iyyun siyasa suna cikin hadarin zama motocin burin dan lokaci maimakon cibiyoyin mulki.
Shin Wannan Tsari Zai Iya Samar da Shugabanni Nagari?
Babban al’amari ba halacci ba ne kawai—halaltacciyar karba ce. Ko da kotuna sun tabbatar da sakamakon zaben fidda gwani, zargin rashin adalci na ci gaba da bin masu nasara har ofis. Shugabannin da suka yi nasara a zaben fidda gwani da ya rabu sosai suna iya shan wahala wajen hada kan jam’iyyunsu, ba wai jama’a ba.
Shugabanci mai kyau yana bukatar sahihanci, amana, da yarda ta cikin gida, inda ake ganin an yi magudi ko rashin adalci a zaben fidda gwani, wadannan ginshikan suna gurguntata tun daga tushe.
Sauyi ko Maimaitawa
Dimokuradiyyar Najeriya ba za ta balaga ba, ba tare da sahihin zaben fidda gwani ba. Idan jam’iyyu suka ci gaba da amfani da tsarin da ake takaddama sakamakonsa kuma zarge-zargen magudi a yanzu, to zabe na cikin hadarin zama mataki na karshe na tsari mai lahani maimakon zabin dimokuradiyya na gaskiya.
Kalubalen da ke gaban jam’iyyun siyasa da ke bukatar daukar mataki na gaggawa: karfafa dimokuradiyya ta ciki gida ko ci gaba da samar da shugabannin da ake ta tambayar sahihancinsu.
Har sai zaben fidda gwani ya zama na gaskiya, gasa, da hada kowa, Najeriya za ta ci gaba da fuskantar wannan zagaye—zabe mai takaddama, jam’iyyun da suka rabu, da shugabanci mai rauni da ya fito daga rashin amincewa maimakon yarjejeniya.
