Shaye-shayen miyagun kwayoyi ya zama daya daga cikin manyan matsalolin zamantakewa da tsaro da ke fuskantar Jihar Kano. Illar sa ta wuce mutumin da ke shaye-shaye har ta kai ga iyalai, al’ummomi da tattalin arzikin gaba daya, inda yake haifar da asarar aiki, rashin aikin yi, laifuka, tashin hankali da rashin zaman lafiya.
Girman matsalar na bayyana a cikin kididdigar da ake da ita. Binciken Amfani da Kwayoyi na Kasa na 2018 da Gwamnatin Tarayya da Hukumar Majalisar Dinkin Duniya ta (UNODC) suka yi, ya kiyasta cewa ‘yan Najeriya miliyan 14.3 masu shekaru 15 zuwa 64 sun yi amfani da kwayoyi a shekarar da ta gabata, wato kashi 14.4 cikin 100 na wannan rukuni.
Daga baya aka gano jihar Kano ita ce kan gaba kowa a Arewa maso Yamma da kashi 16 cikin 100, wato kusan masu amfani miliyan 1.07 bisa wannan kididdiga.
Kididdigar Kano tsohuwar ce kuma bai kamata a dauka a matsayin adadin a yanzu ba, amma tana nuna girman matsalar.
Kididdigar kwanan nan ta nuna matsalar na da girma. A watan Yuni, Hedikwatar NDLEA ta Kano ta lalata kilogiram 12,233.946 na nau’o’in miyagun kwayoyi da aka kama a jiha da kuma a Filin Jirgin Sama na Malam Aminu Kano.
Hedikwatar ta kuma ruwaito cewa tsakanin Janairu zuwa Yuni 2026, ta kama mutane 904, ta kwace sama da tan 2.5 na kwayoyi, sannan ta samu sama da hukunci 54 a kotu.
Saboda wannan kididdiga ne yasa Gwamnatin Jihar Kano ta kafa Kwamitin Hadin Gwiwa don Yaki da Shaye-Shaye tare da shirin daukar matasa 10,000 da ke ta’ammali da kwayoyi don gyara su, dawo da hankalinsu da kuma ba su damar tattalin arziki cikin shekara guda. Wannan yunkuri ya cancanci yabo.
An kaddamar da kwamitin a watan Yuni a matsayin sabon matakin jihar da ya hada da tattara bayanai, aiwatar da doka, wayar da kai, gyarawa da hadin gwiwa da sauran hukumomi.
Shirin, karkashin jagorancin, Muhuyi Magaji Rimin Gado, ya nuna cewa ba za a magance shaye-shaye ta hanyar kamawa da dauri kawai ba.
Abin da ya fi dadi shi ne hada aiwatar da doka da magani, koyon sana’a da mayar da mutum cikin tsarin tattalin arziki, saboda ya gane bangaren zamantakewa da tattalin arziki na jaraba.
A cewar kwamitin, wadanda 10,000 da za su amfana da shirin za su yi gwajin kwaya, gyaran jiki da warkewa, sannan a ba su horon sana’o’i kamar dinkin kaya, yin takalmi, yin jakunkuna, aikin wutar lantarki da fasahar hasken rana.
Ana sa ran za a yi amfani da kayan gwamnati da kuma samar da damar da za su zama masu amfani a tattalin arziki.
Talauci da rashin aikin yi ba sa haifar da shaye-shaye kai tsaye, amma na iya kara sa mutum cikin hadari da wahalar samun lafiya. Matashi da ya fito daga gyara ya dawo babu aiki ga talauci da wannan yanayin da ya haifar da shaye-shaye, zai iya dawowa haka.
Saboda haka, hada gyarawa da ba da damar tattalin arziki shi ne mafi kyawun bangare na wannan shirin na Kano.
Matashin da ya fito daga magani da sana’a mai amfani, kayan aiki da damar samun kudi na halal, yana da damar gina rayuwarsa. Zai iya zama ma’aikaci, dan kasuwa, mai daukar nauyin iyali, ko kuma ma mai samar da aiki ga wasu.
Idan matasa 10,000 suka samu nasarar gyaruwa da mayar da su masu aikin yi, kuma kowanne ya samar da karin ayyukan yi 3, hakan zai iya haifar da ayyukan yi 30,000, tare da wadanda 10,000. A takaice, zagaye daya na iya shafar rayuwar mutane kusan 40,000.
Wannan ba yana nufin kowa zai dauki mutum 3 aiki ba. Abin da muke nufi shi ne yadda hada gyarawa da kasuwanci zai iya haifar da tasiri mai yawa.
Idan shirin ya ci gaba kuma aka gyara wasu 10,000 a shekara ta biyu, tasirin zai kara girma, bayan shekaru, shirin zai iya komawa daga yaki da kwayoyi zuwa babban shirin dawo da matasa da samar musu da aikin yi.
Amma wannan nasara zata yiwu ne kawai idan Kano ta aiwatar da ita yadda ya kamata.
Na farko, gyarawa dole ne ya kasance da sana’a kuma a ba ta isasshen kudi, cire kwayar daga jiki mataki daya ne kawai., wasu za su bukaci kulawar likita, kwakwalwa da kulawa ta dindindin,. Dole ne jihar ta tabbatar da samun kwararrun likitoci, masu ba da shawara da cibiyoyin gyarawa masu kyau.
Cibiyar da ake shirin yi ta gaggawa na iya zama hanyar hadi tsakanin ‘yan sanda da magani. Bai kamata ta zama wurin ajiyar mutanen da aka kama ba, idan aka tsara ta da kyau, za ta iya yin bincike, gwaji, kimanta lafiya, agajin gaggawa, da tura mutane zuwa cibiyoyin gyarawa da iyalansu.
Na biyu, horon sana’a dole ne ya kai ga samun ‘yancin tattalin arziki, mai koyon dinki yana buƙatar kayan aiki da abokan ciniki, mai aikin hasken rana yana buƙatar kayan aiki da kwangiloli. Ya kamata Gwamnati ta saka wadanda za su amfana cikin kungiyoyi da wuraren samar da kayayyaki. Hakan zai saukaka wa gwamnati da ma’aikatu masu zaman kansu taimakawa da lura da sakamako.
Ma’aikatun da ke zaman kansu suma su zama abokan tarayya, masana’antu, yan kasuwa, bankuna da kungiyoyin kasuwanci na Kano na iya ba da horo, aikin yi, jagoranci da kasuwa. Bai kamata gwamnati ta dauki nauyi gaba daya ba.
Na uku, dole ne a sami tsarin bibiya bayan gyarawa, bai kamata gwamnati ta dauki mutum a matsayin wanda ya warke kawai saboda ya kammala magani ba. Dole ne a bi shi bayan watanni 6, shekara 1 ko fiye da haka.
Nawa ne yanzu basa ta’ammali da kwayoyi? Nawa ne ke aiki? Nawa ne suka fara kasuwanci? Nawa ne suka samar da aiki? Nawa ne suka dawo shaye-shaye?
Irin wannan kididdiga ne za ta nuna ko shirin yana aiki.
Kwarewar kasashen waje ma ta nuna muhimmancin hada hanyoyi daban-daban. Switzerland tana amfani da hanyoyi hudu, hana wa, magani, rage illa da aiwatar da doka. Portugal na ba da fifiko ga lafiya da zamantakewa ga masu amfani, amma na hukunta masu safara. Iceland na ba da fifiko ga iyali, makaranta da al’umma.
Ba dole Kano sai ta kwafe su ba, amma darasin shi ne, a raba tsakanin wanda jaraba ta kama da wanda ke cin moriyar safarar kwayoyi. Mai jaraba yana bukatar hanya ta warkewa, mai safara kuma ya fuskanci doka.
A lokaci guda, Kano dole ne ta ci gaba da yakar masu kawo kwayoyi. Gyara masu amfani ba zai yi tasiri ba idan masu safara na ci gaba da shigowa da kwayoyi. Amma dole ne a raba.
Kwamitin ya kamata ya kafa tsarin lura da aiki cikin gaskiya. Jama’a su san adadin da aka gano, aka yiwa gwaji, aka gyara, aka horar, aka ba kayan aiki ko jari, aka ba aiki.
Wannan yana da muhimmanci musamman saboda burin mutum 10,000 babba ne. Bai kamata ya zama kawai lamba da ake fadi a taruka ba, abin da ya fi muhimmanci shi ne adadin rayukan da aka gina.
Ya kamata Kano ta tabbatar da shirin da bai dogara da gwamnatin yanzu kadai ba. Dole ne a ba da kasafin kudi, a dauki ma’aikata, a yi doka da manufofi, a lura da shi kuma a ci gaba da shi.
Gwamnatin Jihar Kano ta cancanci yabo kan wannan mataki da kafa tsarin hukumomi masu yawa.
Kwamitin karkashin Muhuyi Magaji Rimin Gado ma ya cancanci yabo kan hada aiwatar da doka da gyarawa da ba da damar tattalin arziki.
Amma bayan yabo, dole ne a bi da shi da tsammani. Gwamnati dole ne ta samar da wurare, kwararru da kudi. Ta tabbatar horo ya kai ga samun abinci. Ta shigar da masu zaman kansu. Ta karfafa hana wa. Ta bi masu safara. Ta bi masu amfana har bayan sun kammala.
Mafi muhimmanci, a ci gaba da shirin bayan shekara daya.
Idan matasa 10,000 za a iya gyarawa a shekara ta farko, bai kamata Kano ta tsaya ba. A saita wasu 10,000 a shekara ta biyu, tare da inganta shirin bisa gogewa.
Kowane matashi da aka ceto daga jaraba ya dawo rayuwa mai amfani, zai dawo wadda tafi wadda ya bari. Zai samar da karin karfi a cikin dangi, an mayar da ma’aikaci cikin tattalin arziki, kuma watakila an samar da aiki ga wasu da yawa.
Don haka burin 10,000 fiye da lamba ne. Damar ce ta nuna cewa matasan da kwayoyi suka shafa za su iya sauyawa daga masu rauni zuwa ‘yan kasa masu amfani, ‘yan kasuwa da masu samar da aiki.
Ya kamata Kano ta rike wannan damar. Dole ne ta tabbatar alkawarinta ya zama shirin dindin na warkewa, mutunci, aikin yi da sabunta tattalin arziki.
